e-Fatura Tipleri Nelerdir? Satış, İade, Tevkifat, İstisna ve Özel Matrah Farkı

e-Fatura tipi, faturanın vergisel niteliğini gösteren zorunlu alandır (UBL-TR'de InvoiceTypeCode). Normal satışta SATIS, alıcının mal iadesinde IADE, KDV'nin bir kısmını alıcının ödediği işlemlerde TEVKIFAT, KDV'den istisna teslimlerde ISTISNA, matrahın kanunla özel belirlendiği işlemlerde OZELMATRAH, ihraç kaydıyla satışta IHRACKAYITLI seçilir. Yanlış tip, faturanın GİB doğrulamasından geçmemesine ya da KDV beyanının hatalı olmasına yol açar.

Tip seçimi, fatura ekranında küçük bir açılır listeden ibaret görünür; ama arkasında hangi alanların zorunlu olacağı, KDV'nin nasıl hesaplanacağı ve beyannameye nasıl yansıyacağı belirlenir. Bu yazıda her tipin ne zaman kullanıldığını, faturaya hangi kodun yazıldığını ve sık karıştırılan durumları GİB'in UBL-TR kod listeleri ile e-Fatura doğrulama kurallarına dayanarak anlatıyoruz.

Fatura Tipi, Senaryo ve Etiket Aynı Şey Değil

e-Faturada üç ayrı seçim yapılır ve sık sık birbirine karıştırılır:

Senaryo "fatura nasıl işlenir", tip ise "fatura neyi belgeler" sorusunun cevabıdır. İkisi büyük ölçüde bağımsız seçilir; örneğin ticari senaryoda tevkifatlı fatura da, istisna faturası da düzenlenebilir. Etiket seçimi için e-Fatura etiketi nedir, kamu senaryosu için kamu kurumlarına e-Fatura yazılarımıza bakabilirsiniz.

Önemli bir istisna var: GİB'in e-Fatura paketindeki doğrulama kuralları, IADE tipindeki bir faturanın TICARIFATURA senaryosuyla gönderilmesine izin vermez. IADE tipi; TEMELFATURA, EARSIVFATURA, KAMU ve sektörel bazı senaryolarla (ILAC_TIBBICIHAZ, YATIRIMTESVIK, IDIS) kullanılabilir.

Aynı tipler e-Arşiv faturada da geçerlidir. Alıcı e-Fatura kullanıcısı değilse belge e-Arşiv fatura olarak düzenlenir; fatura tipi yine işlemin niteliğine göre seçilir.

Tüm e-Fatura Tipleri Tek Tabloda

GİB'in UBL-TR Kod Listeleri, fatura tiplerini düzenleme amaçlarına göre tanımlar. En sık kullanılanlar ve faturaya getirdikleri zorunluluk şöyledir:

Bunların dışında sektöre ve özel uygulamalara ayrılmış tipler de vardır; bunları yazının sonunda ayrı bir tabloda topladık. Her tipin ayrıntısına geçelim.

SATIS: Standart Satış Faturası

SATIS, mal ve hizmet satışlarının varsayılan tipidir. KDV normal oranında hesaplanır, satıcı tarafından tahsil edilip beyan edilir. Tevkifat, istisna, özel matrah ya da ihraç kaydı gibi özel bir durum yoksa doğru seçim budur.

Sık karıştırılan nokta KDV'si sıfır olan satışlardır. Doğrulama kurallarına göre KDV tutarı sıfır olan vergi kaleminde bir muafiyet sebebi yazılması gerekir. Sıfır KDV'nin sebebi gerçek bir istisna ise fatura tipi ISTISNA olmalıdır. Kod listesi, istisna olmayan ama yine de sıfır KDV'li fatura düzenlenmesi gereken durumlar için ayrıca 351 "KDV - İstisna Olmayan Diğer" kodunu tanımlar; bu kod istisna kodları arasında sayılmadığı için SATIS tipiyle kullanılabilir.

Kod listesi bir de 555 "KDV Oran Kontrolüne Tabi Olmayan Satışlar" kodunu tanımlar. Bu kod, faaliyet kodunuza uygun KDV oranı bulunmayan satışlar (örneğin yansıtma ya da aktife kayıtlı demirbaş veya taşıt satışı) içindir; KDV sıfır geçilemez ve ISTISNA ile IHRACKAYITLI tiplerinde kullanılamaz. Faaliyet kodu ile KDV oranı uyumunun neden önemli olduğunu e-Faturada NACE kodu ve KDV oranı uyumu yazısında anlattık.

Fiyat farkı için ayrı bir tip yoktur. Fiyat farkı faturası, işlemin niteliğine göre SATIS ya da asıl işlem tevkifatlıysa TEVKIFAT tipiyle kesilir; ayrıntılar fiyat farkı faturası yazısında.

IADE: İade Faturası

IADE tipi, kod listesindeki tanımıyla "bir malın iadesi amacıyla alıcı tarafından düzenlenen" faturadır. Yani malı size iade eden müşteriniz faturayı düzenler; siz satıcı olarak bu faturayı alış tarafında değil, satışlarınızı azaltan bir belge olarak kaydedersiniz.

KDV yönünden dayanak KDV Kanunu'nun 35. maddesidir: malların iade edilmesi, işlemin gerçekleşmemesi veya işlemden vazgeçilmesi gibi sebeplerle matrah değiştiğinde, satıcı borçlandığı KDV'yi, alıcı ise indirdiği KDV'yi değişikliğin olduğu dönemde düzeltir. Kanun bir şart da koyar: iade edilen malların fiilen işletmeye girmiş olması ve bu girişin defter kayıtları ile beyannamede gösterilmesi gerekir.

IADE tipinde faturaya iade edilen asıl faturanın bilgisi yazılır. Doğrulama kuralına göre fatura, BillingReference/InvoiceDocumentReference altında belge türü IADE olan ve 16 haneli fatura numarasını içeren bir referans taşımalıdır. Birden fazla faturaya ilişkin iade yapılıyorsa her biri için ayrı referans eklenir.

İade tipini seçerken üç noktaya dikkat edin:

• Senaryo: IADE tipi TICARIFATURA ile gönderilemez. Ticari senaryoda alıcının elinde zaten ret uygulama yanıtı vardır; süresi geçtiyse iade faturası temel senaryoyla düzenlenir. Ret ve iptal süreleri için e-Faturaya itiraz ve iptal yazısına bakabilirsiniz.
• Alıcı mükellef değilse: Nihai tüketici iade faturası düzenleyemez. Bu durumda iadenin nasıl belgeleneceğini kapıda ödemeli satışta fatura yazısının iade bölümünde anlattık.

TEVKIFAT ve TEVKIFATIADE: Tevkifatlı Fatura

TEVKIFAT tipi, KDV'nin bir kısmının ya da tamamının satıcı yerine alıcı tarafından beyan edilip ödendiği işlemler içindir. Tevkifata tabi işlemler ve oranları KDV Genel Uygulama Tebliği'nde belirlenir; konunun genel çerçevesini KDV tevkifatı nedir yazısında anlattık.

Faturada tevkifat, ayrı bir WithholdingTaxTotal (tevkif edilen vergi) bloğunda gösterilir ve bu blokta tevkifat kodu ile oranı boş bırakılamaz. Doğrulama kuralları bu bloğu yalnızca TEVKIFAT, IADE, SGK ve birkaç özel tipte kabul eder; SATIS tipindeki bir faturaya tevkifat bilgisi eklerseniz fatura reddedilir.

Kod listesindeki tevkifat kodlarından bazı örnekler:

Örnek hesap (KDV oranı %20 varsayımıyla): Tevkifat yapmakla sorumlu bir alıcıya 10.000 TL'lik danışmanlık hizmeti (602, 9/10) faturalanıyor.

Formül yıllar içinde değişmez: tevkif edilen KDV = hesaplanan KDV × tevkifat oranı. Ancak hangi işlemin hangi oranda ve hangi alıcılar için tevkifata tabi olduğu, tutar sınırları ve KDV oranı tebliğ değişiklikleriyle güncellenebilir; faturayı kesmeden önce güncel KDV Genel Uygulama Tebliği'ni kontrol edin.

TEVKIFATIADE, tevkifat içeren bir faturanın iadesi için kullanılan tiptir. IADE tipinde olduğu gibi iade edilen faturanın 16 haneli numarası referans olarak yazılır.

ISTISNA: İstisna Faturası

ISTISNA tipi, KDV Kanunu'nda vergiden istisna tutulan teslim ve hizmetler için kullanılır. Faturada KDV hesaplanmaz; bunun yerine satırda istisna kodu (TaxExemptionReasonCode) ve sebebi yazılır. Kod listesi istisnaları iki gruba ayırır ve bu ayrım KDV indirimi açısından belirleyicidir:

Kısmi istisnada KDV Kanunu'nun 30/a maddesi bazı işlemleri (17/2-b, c, d ve 17/4-ı, ö bentleri) indirim yasağının dışında tutar; bu işlemlerde yüklenilen KDV indirilebilir. Hangi grupta olduğunuzu kodun kendisi değil, işlemin dayandığı madde belirler.

Tam istisnalı işlemlerde biriken KDV'nin nasıl izlendiğini devreden KDV, iade sürecini ise KDV iadesi nasıl alınır yazısında anlattık. Kod listesi ayrıca ÖTV istisnaları için 1xx kodlarını tanımlar.

İstisna faturasında en sık yapılan hata yanlış kod seçmektir. Yanlış kod, istisnanın beyannameye yanlış işlem türüyle yansımasına ve iade talebinde sorun çıkmasına yol açar. Fatura tipi istisnayı tek başına doğurmaz: istisnanın kanundaki şartlarını ve tevsik belgelerini faturadan bağımsız olarak ayrıca sağlamanız gerekir.

OZELMATRAH: Özel Matrah Faturası

OZELMATRAH tipi, KDV'nin işlem bedelinin tamamı üzerinden değil, kanunun belirlediği özel bir matrah üzerinden hesaplandığı işlemler içindir. Dayanak KDV Kanunu'nun 23. maddesidir (Özel Matrah Şekilleri). Faturada 8xx kodlarından biri yazılır:

Kod listesinde bunların dışında tütün mamulleri (806), gümüş ziynet eşyası (808), ön ödemeli elektronik haberleşme hizmetleri (810) gibi kodlar da bulunur. Kanun'un (g) bendi, işin mahiyetine göre özel matrah şekli belirleme yetkisini Bakanlığa verir.

KOBİ'lerin en sık karşılaştığı iki özel matrah örneği:

• Ziynet eşyası (805): Matrah, satış bedelinden külçe altın bedeli düşüldükten sonra kalan tutardır. KDV yalnızca işçilik ve kâr kısmı üzerinden hesaplanır.
• İkinci el araç veya taşınmaz (812): Bu işi yapan mükelleflerce, KDV mükellefi olmayanlardan alınıp vasfında esaslı değişiklik yapılmadan satılan araç ve taşınmazlarda matrah, satış bedelinden alış bedeli düşüldükten sonra kalan tutardır. Örneğin 800.000 TL'ye alınıp 900.000 TL'ye satılan bir araçta KDV, 100.000 TL'lik fark üzerinden hesaplanır.

Özel matrah uygulamasının şartları (malın kimden alındığı, uygulanacak KDV oranı gibi) tebliğlerle ayrıntılandırılmıştır ve değişebilir. Şartlar sağlanmıyorsa işlem genel hükümlere göre SATIS tipiyle faturalanır.

IHRACKAYITLI: İhraç Kayıtlı Fatura

IHRACKAYITLI tipi, imalatçının ihracatçıya ihraç edilmek şartıyla yaptığı teslimler ile Dahilde İşleme İzin Belgesi (DİİB) ve geçici kabul rejimi kapsamındaki satışlar içindir. Dayanak KDV Kanunu'nun 11/1-c maddesidir.

Bu tipin istisna faturasından farkı şudur: KDV hesaplanır ve beyan edilir, ama ihracatçıdan tahsil edilmez. Kanun'a göre bu vergi vergi dairesince tarh ve tahakkuk ettirilerek tecil edilir; mal, ihracatçıya teslim tarihini izleyen ay başından itibaren 3 ay içinde ihraç edilirse tecil edilen vergi terkin edilir. Süresinde ihraç edilmezse vergi, gecikme zammıyla birlikte tahsil edilir. Süre ve şartları güncel tebliğden kontrol edin.

Faturada kullanılan kodlar:

702 kodunda doğrulama kuralları ayrıca her satır için 12 haneli GTİP ve 11 haneli alıcı satır kodu ister; bu bilgiler eksikse fatura sistemden geçmez.

Doğrudan yurt dışındaki müşteriye yapılan satış ise ihraç kayıtlı değil, ihracat istisnasıdır (301 koduyla ISTISNA ya da ihracat senaryosu). Küçük paketlerle yapılan yurt dışı satışlar için mikro ihracat yazımıza göz atabilirsiniz.

Diğer e-Fatura Tipleri

Kod listesi, belirli sektör ve uygulamalara ayrılmış başka tipler de tanımlar:

Bu tipler genellikle kendi senaryoları ve ek zorunlu alanlarıyla birlikte çalışır. Örneğin doğrulama kuralları SGK'nın vergi numarasına gönderilen faturalarda tipin SGK veya TEVKIFAT olmasını, şarj tiplerinin ise ENERJI senaryosuyla kullanılmasını ister. Bu alanlarda faaliyet gösteriyorsanız entegratörünüzün ilgili kılavuzunu takip edin.

Hangi Fatura Tipini Seçmeliyim?

Faturayı kesmeden önce şu sırayla düşünün:

1. Bu bir iade mi? Alıcı olarak malı geri gönderiyorsanız IADE; asıl fatura tevkifatlıysa TEVKIFATIADE.
2. İşlem tevkifata tabi mi? Alıcı tevkifat yapmakla sorumlu ve işlem tebliğdeki listede ise TEVKIFAT.
3. Mal ihraç edilmek üzere ihracatçıya mı satılıyor? IHRACKAYITLI.
4. İşlem KDV'den istisna mı? Kanunda dayanağı olan bir istisna varsa ISTISNA ve doğru 2xx/3xx kodu.
5. Matrah kanunla özel mi belirleniyor? Altın, ikinci el araç gibi işlemlerde şartlar sağlanıyorsa OZELMATRAH.
6. Hiçbiri değilse SATIS.

Bu soruların cevabı müşteri ve ürün bazında çoğunlukla değişmez. Tevkifat sorumluluğunu cari kartında, istisna veya özel matrah kodunu ürün kartında bir kez tanımlamak, her faturada doğru tipin kendiliğinden gelmesini sağlar. Paramset ön muhasebe programı bu bilgileri faturaya taşır; e-Fatura ve e-Arşiv gönderimi özel entegratör paneli üzerinden yönetilir.

Sık Yapılan Hatalar

• İade faturasını ticari senaryoyla göndermek. IADE tipi TICARIFATURA ile kabul edilmez; iade faturası temel senaryoyla düzenlenir.
• İade faturasına asıl faturanın numarasını yazmamak. IADE ve TEVKIFATIADE tiplerinde 16 haneli fatura numarası zorunludur.
• Sıfır KDV'li her faturayı ISTISNA sanmak. İstisna olmayan sıfır KDV'li durumlar için 351 kodu SATIS tipiyle kullanılır.
• Tevkifatlı işlemi SATIS olarak kesmek. Satıcı KDV'nin tamamını tahsil edip beyan eder, alıcının tevkifat yükümlülüğü ise yerine getirilmemiş olur; düzeltme iki tarafın beyannamesini de etkiler.
• İhraç kayıtlı satışı istisna faturası olarak kesmek. İhraç kayıtlı satışta KDV hesaplanır ve tecil edilir; ISTISNA tipi bu mekanizmayı işletmez.
• Özel matrah şartları sağlanmadan OZELMATRAH seçmek. Örneğin KDV mükellefinden KDV'li alınan bir araç için fark üzerinden KDV hesaplanamaz.

Sık Sorulan Sorular

Fatura tipi yanlış seçilen e-Fatura düzeltilebilir mi?

e-Fatura gönderildikten sonra üzerinde değişiklik yapılamaz. Ticari senaryoda alıcı süresi içinde ret yanıtı verebilir; temel senaryoda iptal, GİB'in iptal/itiraz portalı üzerinden yürür. Ardından doğru tiple yeni fatura düzenlenir. Hangi yolun izleneceği senaryoya ve sürelere bağlıdır.

İade faturasını satıcı mı alıcı mı keser?

GİB kod listesindeki tanıma göre IADE tipi, malın iadesi amacıyla alıcı tarafından düzenlenen faturadır. Malı iade eden alıcı, iade faturasını kendi belge düzenine göre keser: asıl satıcı e-Fatura kullanıcısıysa e-Fatura, değilse e-Arşiv fatura olarak.

İstisna faturası ile ihraç kayıtlı fatura arasındaki fark nedir?

İstisna faturasında KDV hesaplanmaz. İhraç kayıtlı faturada KDV hesaplanır ve beyan edilir, ancak ihracatçıdan tahsil edilmez; vergi tecil edilir ve ihracat süresinde gerçekleşirse terkin edilir.

Özel matrah faturasında KDV nasıl gösterilir?

KDV, satış bedelinin tamamı üzerinden değil, kanunun belirlediği özel matrah üzerinden hesaplanır ve faturada 8xx kodlarından biriyle gösterilir. Örneğin ikinci el araç ticaretinde matrah, satış bedelinden alış bedeli düşülerek bulunur.

Fatura tiplerinin güncel listesini nereden görebilirim?

Güncel liste, GİB'in yayımladığı UBL-TR Kod Listeleri kılavuzunda yer alır. Kılavuz yeni tip ve kodlar eklendikçe güncellenir; değişiklik tablosu her sürümde hangi listenin değiştiğini gösterir.

Özetle

• Fatura tipi işlemin vergisel niteliğini, senaryo faturanın işleniş sürecini belirler; ikisi ayrı seçilir.
• SATIS varsayılandır; IADE alıcının mal iadesinde kesilir ve asıl faturanın numarasını taşır, ticari senaryoyla gönderilemez.
• TEVKIFAT tipinde tevkifat kodu ve oranı zorunludur; tevkifat bilgisi SATIS tipinde kullanılamaz.
• ISTISNA faturasında 2xx (kısmi) veya 3xx (tam) istisna kodu yazılır; ayrım, yüklenilen KDV'nin indirilip indirilemeyeceğini belirler.
• OZELMATRAH KDV Kanunu md. 23'teki işlemlerde, IHRACKAYITLI md. 11/1-c kapsamındaki satışlarda kullanılır.

Fatura tipleri, kodlar ve doğrulama kuralları GİB tarafından güncellenebilir; özellikle istisna ve tevkifat kodlarında faturayı kesmeden önce güncel kod listesini ve entegratörünüzün duyurularını kontrol edin.

Kaynaklar

• GİB: UBL-TR 1.2.1 Kılavuzları: UBL-TR Kod Listeleri v1.43 (27 Temmuz 2026) — 1.4 InvoiceTypeCode, 1.8 TaxExemptionReasonCode (kısmi/tam istisna, özel matrah, ihraç kayıtlı kodları), 1.9 TaxTypeCode (tevkifat kodları)
• GİB: e-Fatura Paketi: UBL-TR_Common_Schematron.xml (InvoiceTypeCodeCheck, IADEInvioceCheck, GeneralWithholdingTaxTotalCheck kuralları) ve UBL-TR_Codelist.xml
• GİB: 3065 sayılı KDV Kanunu md. 11 — Mal ve Hizmet İhracatı
• GİB: 3065 sayılı KDV Kanunu md. 23 — Özel Matrah Şekilleri
• GİB: 3065 sayılı KDV Kanunu md. 30 — İndirilemeyecek Katma Değer Vergisi
• GİB: 3065 sayılı KDV Kanunu md. 32 — İstisna Edilmiş İşlemlerde İndirim
• GİB: 3065 sayılı KDV Kanunu md. 35 — Matrah ve İndirim Miktarlarının Değişmesi