GTİP Kodu Nedir? İhracat Faturasında GTİP Nasıl Bulunur ve Yazılır?

GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu), bir eşyanın Türk Gümrük Tarife Cetveli'ndeki yerini gösteren 12 haneli koddur. İlk altı hanesi dünya genelinde ortak kullanılan Armonize Sistem (HS) kodudur. İhracat e-faturasında GTİP her fatura satırına ayrı yazılır; doğru kod Tarife Cetveli'nden bulunur, emin olunamıyorsa gümrük idaresinden Bağlayıcı Tarife Bilgisi alınır.

Uygulamada GTİP, ihracatçının en çok "tedarikçiden ne geldiyse onu yazdım" dediği alandır. Oysa bu kod; gümrük beyannamesini, uygulanacak vergi ve dış ticaret önlemlerini, ihracat istatistiğini ve alıcının kendi ülkesindeki gümrük vergisini belirler. Yanlış bir GTİP, faturanın kendisi doğru olsa bile beyannamede uyumsuzluğa ve sonradan düzeltme yüküne yol açar.

Bu yazıda GTİP'in hanelerinin ne anlattığını, doğru kodun nasıl bulunacağını, Bağlayıcı Tarife Bilgisi'nin nasıl işlediğini ve ihracat faturasında GTİP'in nereye, hangi formatta yazılacağını anlatıyoruz.

GTİP Kodu Ne İşe Yarar?

Gümrük idaresi her eşyayı adıyla değil, koduyla tanır. "Dana karaciğeri", "pamuklu tişört" ya da "plastik saklama kabı" gibi ticari adlar ülkeden ülkeye, hatta satıcıdan satıcıya değişir; GTİP ise aynı eşya için herkesin aynı satırı kullanmasını sağlar.

Bir eşyanın GTİP'i şunları belirler:

• Vergi: İthalatta uygulanacak gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi gibi yükler GTİP bazında tanımlanır.
• Dış ticaret önlemleri: Gözetim, tarife kontenjanı, izin veya kontrol belgesi gerektiren eşya listeleri GTİP'e göre hazırlanır.
• İstatistik: Türkiye'nin ne ihraç edip ne ithal ettiği GTİP bazında ölçülür.
• Belgeler: Gümrük beyannamesi, mikro ihracattaki ETGB ve ihracat e-faturası GTİP bilgisini taşır.

Uluslararası yazışmalarda aynı kavram için HS Code, tariff code veya commodity code ifadeleri kullanılır. Bunlar GTİP ile aynı sistemin parçalarıdır; fark, kodun kaç hanesinin yazıldığındadır.

GTİP'in 12 Hanesi Ne Anlatır?

Ticaret Bakanlığı'nın açıklamasına göre Türk Gümrük Tarife Cetveli'nde kullanılan 12 rakamlı kodun adı GTİP'tir ve haneler katman katman anlam taşır:

İlk altı hane Dünya Gümrük Örgütü'nün (DGÖ) Armonize Sistem'inden gelir; DGÖ'ye göre bu sistem 200'den fazla ülke ve ekonomi tarafından kullanılır. 7-8. haneler AB'nin Kombine Nomenklatür'ünü izler; Türkiye ile AB arasındaki Gümrük Birliği nedeniyle bu katman AB ile aynı mantıkla kurulur. Son dört hane ise Türkiye'ye özgüdür.

Örnek: 0206.22.00.00.00

GİB'in ihracat e-faturası kılavuzundaki örnek satır, dana karaciğeri için şu GTİP'i kullanır:

0206.22.00.00.00

02               → Fasıl: Etler ve yenilen sakatat
0206             → Pozisyon: Yenilen sakatat
0206.22          → Alt pozisyon (HS): Sığır türü hayvanların dondurulmuş karaciğerleri
0206.22.00       → Kombine Nomenklatür düzeyi (ek ayrım yok)
0206.22.00.00    → Ulusal açılım (ek ayrım yok)
0206.22.00.00.00 → İstatistik pozisyonu

Sondaki "00" grupları, o katmanda ayrıca bir alt bölüm açılmadığını gösterir. Başka eşyalarda bu haneler dolu olabilir; örneğin aynı alt pozisyon içinde farklı vergi oranına tabi ürünler 9-10. hanelerde ayrılır.

Yurt Dışındaki Alıcı İçin Hangi Kod Geçerli?

Dünyada ortak olan yalnızca ilk 6 hanedir. Altıncı haneden sonrası her ülkenin kendi tarifesine göre değişir. Bu yüzden:

• Türkiye'deki gümrük beyannamesinde ve ihracat e-faturasında 12 hanenin tamamı kullanılır.
• Yabancı alıcıya giden İngilizce ticari faturada (commercial invoice) uygulamada çoğunlukla 6 haneli HS kodu yazılır; alıcının ülkesi kendi ithalat beyanında daha uzun bir kod kullanır.
• Alıcı ülkenin gümrük vergisi, onun tarifesindeki koda göre hesaplanır. Fiyat teklifi vermeden önce alıcıdan kendi tarifelerindeki kodu teyit etmesini istemek, sonradan "beklenmeyen vergi" tartışmasını önler.

Armonize Sistem, DGÖ tarafından 5-6 yılda bir güncellenir. Türk Gümrük Tarife Cetveli de bu değişikliklere ve ulusal düzenlemelere göre her yıl yeniden yayımlanır, yıl içinde de değişebilir. Yıllardır kullandığınız bir kodun hâlâ geçerli olduğunu yeni yılın cetvelinden kontrol etmek gerekir.

GTİP Nasıl Bulunur? Adım Adım

1. Ürünü teknik olarak tarif edin

Sınıflandırma ticari adla değil, eşyanın ne olduğuyla yapılır. Şu soruların cevabını yazılı hale getirin:

• Hangi malzemeden yapılmış? Birden fazla malzeme varsa hangisi baskın?
• Ne işe yarıyor, nerede kullanılıyor?
• Hangi işlem aşamasında? (ham, yarı mamul, bitmiş ürün, parça)
• Set halinde mi satılıyor, tek başına mı?

Aynı ticari adla satılan iki ürün, malzemesi veya işlevi farklıysa farklı pozisyonlara girebilir. Bu yüzden ürün varyantlarına (renk dışındaki farklar için) otomatik olarak aynı GTİP'i vermeyin.

2. Fasıldan alt pozisyona doğru daraltın

Cetvel ağaç yapısındadır: önce fasıl, sonra pozisyon, sonra alt pozisyon seçilir. Her adımda bölüm ve fasıl notlarını okuyun; bir eşyanın hangi fasıla girmediği çoğu zaman bu notlarda yazar. Birden fazla pozisyona uyuyor gibi görünen eşyada sınıflandırma, Armonize Sistem'in Genel Yorum Kuralları'na göre yapılır.

Anahtar kelimeyle arama yapmak yol gösterici olabilir ama yanıltıcıdır: "kablo" kelimesi onlarca farklı pozisyonda geçer. Aramayı başlangıç noktası olarak kullanın, kararı notlara göre verin.

3. Son altı haneyi güncel cetvelden tamamlayın

6 haneli HS kodunu bulduktan sonra 7-12. haneleri Türk Gümrük Tarife Cetveli'nden tamamlayın. Ticaret Bakanlığı cetveli ve listeleri internet sitesinde kolaylık olsun diye Excel olarak da yayımlar; ancak resmî geçerliliği olan metin Resmî Gazete'de yayımlanandır. Üçüncü taraf "GTİP sorgulama" araçları hızlı bir fikir verir ama güncel olmayabilir.

4. Elinizdeki kayıtlarla karşılaştırın

• Daha önce aynı ürün için verilmiş gümrük beyannameleri,
• Ürünü ithal ettiyseniz ithalat beyannamesindeki kod,
• Üreticinin veya tedarikçinin teknik dokümanı.

Bunlar iyi bir kontrol noktasıdır, ama doğrulamadan kopyalamayın. Tedarikçinin yanlış kodu, sizin beyanınızda sizin sorumluluğunuza dönüşür. İlk ihracatınızda ya da sınıflandırması tartışmalı bir üründe gümrük müşavirinden görüş almak, sonradan yapılacak düzeltmeden ucuzdur.

5. Emin değilseniz Bağlayıcı Tarife Bilgisi isteyin

Ürünün hangi pozisyona girdiği gerçekten belirsizse, tahmin yerine idareden resmî karar almak mümkündür.

Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB) Nedir?

Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB), eşyanın Gümrük Tarife Cetveli'nde nereye sınıflandırılacağına ilişkin olarak, kişinin talebi üzerine Bakanlık veya yetkilendirilmiş bölge müdürlüklerince verilen idari karardır. Usul ve esasları Gümrük Genel Tebliği (Tarife) (Seri No: 14) ile düzenlenmiştir (3 Haziran 2016 tarihli ve 29731 sayılı Resmî Gazete).

Tebliğe göre BTB'nin temel özellikleri şunlardır:

Başvuruda eşyanın ayrıntılı tanımı, varsa önceki beyannameler, numune, fotoğraf ve teknik belgeler sunulur; öngördüğünüz GTİP'i yazmak isteğe bağlıdır. Gümrük Tarife Cetveli'nde BTB'deki tespite uymayan bir değişiklik yapılırsa BTB geçerliliğini yitirir; yanlış veya eksik bilgiye dayanan BTB ise iptal edilir. Süre ve şartlar değişebileceğinden başvuru öncesinde tebliğin güncel halini kontrol edin.

İhracat Faturasında GTİP Nasıl Yazılır?

e-Fatura: IHRACAT senaryosu

GİB'in e-Fatura Uygulaması Gümrük İşlemleri Kılavuzu'na göre, gümrük beyannamesi ekinde yer alacak mal ihracı faturası e-Fatura olarak şöyle düzenlenir:

• Senaryo (ProfileID): IHRACAT
• Fatura tipi: ISTISNA, istisna kodu 301 (11/1-a Mal ihracatı)
• Alıcı (AccountingCustomerParty): Ticaret Bakanlığı (VKN 1460415308)
• Malı satın alan (BuyerCustomerParty): Yurt dışındaki alıcı firma

GTİP, her fatura satırında InvoiceLine/Delivery/Shipment/GoodsItem/RequiredCustomsID alanına yazılır. Kılavuzdaki örnek:

<cac:InvoiceLine>
  <cbc:ID>1</cbc:ID>
  <cbc:InvoicedQuantity unitCode="TNE">1</cbc:InvoicedQuantity>
  ...
  <cac:Delivery>
    <cac:DeliveryTerms>
      <cbc:ID schemeID="INCOTERMS">CIF</cbc:ID>
    </cac:DeliveryTerms>
    <cac:Shipment>
      <cbc:ID/>
      <cac:GoodsItem>
        <cbc:RequiredCustomsID>0206.22.00.00.00</cbc:RequiredCustomsID>
      </cac:GoodsItem>
      ...
    </cac:Shipment>
  </cac:Delivery>
  <cac:Item>
    <cbc:Name>Dana Karaciğeri</cbc:Name>
  </cac:Item>
</cac:InvoiceLine>

GİB'in doğrulama kuralları (şematron), IHRACAT senaryosunda her satırda boş olmayan bir GTİP bulunmasını şart koşar. GTİP'i eksik bir satır varsa fatura sistemden geçmez. Aynı satırda teslim şekli (Incoterms), gönderilme şekli, kap cinsi ve adedi gibi ihracata özgü bilgiler de yer alır; satırdaki miktar birimi için e-Faturada birim kodları yazımıza bakabilirsiniz.

Fatura Ticaret Bakanlığı sistemine ulaştığında 23 haneli bir referans numarası üretilir. Bu numara ve belge tarihi, gümrük beyannamesinin 44 no.lu kutusunda beyan edilir. Faturada değişiklik gerekirse fatura ve ona ait referans numarası iptal edilip yeni fatura düzenlenir; iptal edilen referans numarası beyannamede kullanılamaz.

Kılavuz, gümrük beyannamesine konu olmayan diğer ihracat durumlarında (ör. serbest bölge işlem formu ekindeki faturalar) TEMELFATURA veya TICARIFATURA senaryosu ile ISTISNA tipinin, ilgili istisna koduyla kullanılmasını öngörür.

Noktalı mı, noktasız mı?

GİB kılavuzundaki örnek GTİP'i noktalarla (0206.22.00.00.00) yazar ve IHRACAT senaryosundaki kural yalnızca alanın boş olmamasını kontrol eder. Ancak ihraç kayıtlı faturada durum farklıdır: 702 istisna koduyla düzenlenen IHRACKAYITLI faturada şematron, GTİP'in boşluklar temizlendikten sonra tam 12 karakter olmasını ister. Noktalı yazım 16 karakter olduğundan bu kontrole takılır.

Pratik öneri: GTİP'i ürün kartında noktasız 12 rakam olarak (020622000000) saklayın. Bu yazım her iki senaryoda da geçerlidir; yine de entegratörünüzün beklediği formatı kılavuzundan kontrol edin.

İhraç kayıtlı faturada GTİP

İmalatçının ihracatçıya ihraç edilmek şartıyla yaptığı teslimlerde IHRACKAYITLI fatura tipi kullanılır. 702 kodunda (DİİB ve geçici kabul kapsamındaki satışlar) her satır için 12 haneli GTİP ve 11 haneli alıcı satır kodu zorunludur. Fatura tipleri ve kodların ayrıntısı e-Fatura tipleri yazımızda.

Ticari fatura ve mikro ihracat

• İngilizce ticari fatura (commercial invoice): Alıcının gümrük işlemleri için her satıra bir "HS Code" sütunu eklemek yaygın uygulamadır. Burada çoğunlukla ilk 6 hane yazılır; alıcı daha uzun bir kod isterse kendi ülke tarifesindeki karşılığını kullanır.
• Mikro ihracat: Küçük paketlerle yapılan satışlarda GTİP, kargo veya kurye firması aracılığıyla verilen Elektronik Ticaret Gümrük Beyannamesi'nde (ETGB) beyan edilir. Süreç için mikro ihracat rehberimize bakabilirsiniz.

İhracat faturası çoğunlukla dövizle düzenlendiğinden kur ve TL karşılığı konusu için dövizli fatura yazımız da işinize yarayabilir.

GTİP'i Her Faturada Yeniden Aramayın

GTİP bir ürün özelliğidir, fatura bilgisi değil. Doğru kodu bir kez bulduktan sonra ürün kartına kaydetmek, her ihracat faturasında aynı kodun otomatik gelmesini ve satırların birbirinden farklı yazılmamasını sağlar.

Paramset ön muhasebe programında ürün kartına kaydettiğiniz bilgiler fatura satırlarına aktarılır; e-Fatura gönderimini özel entegratör paneli üzerinden aynı yerden yönetebilirsiniz. Böylece GTİP, birim kodu ve fiyat bilgisi her faturada tutarlı kalır.

Sık Yapılan GTİP Hataları

1. Tedarikçinin kodunu doğrulamadan kopyalamak. Beyanın sorumluluğu beyan edene aittir.
2. Yalnızca 6 hane yazmak. Türkiye'deki gümrük beyannamesi ve ihracat e-faturası için 12 hanenin tamamı gerekir.
3. Varyantlara aynı kodu vermek. Malzemesi veya işlevi değişen varyant farklı pozisyona girebilir.
4. Yıl değişince cetveli kontrol etmemek. Pozisyonlar bölünebilir, birleşebilir ya da tanımı değişebilir.
5. Genel ürün tanımı yazmak. "Yedek parça", "aksesuar" gibi tanımlar hem sınıflandırmayı hem gümrük kontrolünü zorlaştırır.
6. Fatura ile beyannameyi ayrı ayrı hazırlamak. Fatura satırlarındaki GTİP ile beyannamedeki kalemlerin uyumsuz olması, düzeltme ve yeniden düzenleme yükü getirir.

Özet

• GTİP, eşyanın Türk Gümrük Tarife Cetveli'ndeki 12 haneli kodudur; ilk 6 hanesi uluslararası HS kodudur.
• Doğru kod, ürünün teknik tanımından başlayarak fasıl → pozisyon → alt pozisyon sırasıyla ve bölüm/fasıl notlarına göre bulunur.
• Sınıflandırma belirsizse Bağlayıcı Tarife Bilgisi ücretsiz alınabilir ve 6 yıl geçerlidir (güncel tebliği kontrol edin).
• İhracat e-faturasında (IHRACAT) GTİP her satırda RequiredCustomsID alanına yazılır; boş satır kabul edilmez.
• İhraç kayıtlı (702) faturada GTİP tam 12 karakter olmalıdır; noktasız 12 rakam her iki senaryoda da güvenlidir.

Kaynaklar

• GİB — e-Fatura mevzuat ve kılavuzlar sayfası — "e-Fatura Uygulaması Gümrük İşlemleri Kılavuzu" Versiyon 1.8 (Şubat 2018), bölüm 3 İhracat Faturası; ek "IHRACAT_EkAlanlar" GTB alan tespiti tablosu
• GİB — e-Fatura Gümrük İşlemleri Kılavuzu (zip)
• GİB — e-Fatura Paketi — schematron/UBL-TR_Common_Schematron.xml (IHRACAT için RequiredCustomsID kontrolü; IHRACKAYITLI 702 için 12 karakterlik GTİP ve alıcı satır kodu kontrolü)
• Gümrük Genel Tebliği (Tarife) (Seri No: 14) — 3 Haziran 2016 tarihli ve 29731 sayılı Resmî Gazete, Bağlayıcı Tarife Bilgisi
• Ticaret Bakanlığı — Tarife sıkça sorulan sorular — GTİP'in tanımı ve hane yapısı, BTB
• Dünya Gümrük Örgütü — What is the Harmonized System?