Yurt dışına hizmet veren bir yazılımcı, Avrupa'ya ürün gönderen bir e-ticaret satıcısı ya da fiyatını dolar üzerinden belirleyen bir ithalatçı — hepsinin er ya da geç karşılaştığı soru aynıdır: Faturayı dövizle kesebilir miyim, keserken hangi kuru yazacağım?
Sorunun cevabı "istediğin kuru yaz" değil. Dövizli faturada kullanılacak kur, KDV matrahını, cari hesabın bakiyesini ve ileride doğacak kur farkı faturasını doğrudan belirler. Yanlış kur, yalnızca bir muhasebe ayrıntısı değil; eksik beyan edilmiş bir vergi matrahı anlamına gelebilir.
Bu rehberde dövizli faturanın yasal dayanağını, yurt içi ve yurt dışı müşteri ayrımını, kur seçimindeki öncelik sırasını, KDV'nin nasıl hesaplanacağını ve kur farkı faturasının kim tarafından düzenleneceğini adım adım ele aldık.
Dövizli Fatura Nedir?
Dövizli fatura, mal veya hizmet bedelinin Türk Lirası yerine ABD doları, euro, sterlin gibi bir yabancı para birimi üzerinden gösterildiği faturadır. Ayrı bir belge türü değildir; düzenlenme, saklama ve beyan yükümlülükleri bakımından her bakımdan normal bir faturadır. Tek farkı, tutar alanının hangi para biriminde ifade edildiğidir.
Türkiye'de bunun yasal dayanağı Vergi Usul Kanunu'nun 215. maddesidir. Maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi, kayıt ve belgelerde kural olarak Türk para biriminin kullanılacağını, ancak belgelerin Türk parası karşılığı gösterilmek şartıyla yabancı para birimine göre de düzenlenebileceğini söyler. Aynı hüküm, yurt dışındaki müşteriler adına düzenlenen belgelerde Türk parası karşılığının gösterilmesi şartını aramaz.
Yani mevzuat dövizli faturayı yasaklamaz; sadece yurt içi müşterilerde TL karşılığının da faturada görünmesini ister.
Yurt İçi ve Yurt Dışı Müşteri Ayrımı
Bu ayrım, dövizli fatura konusundaki en kritik ve en çok atlanan noktadır.
| Konu | Yurt içindeki müşteri | Yurt dışındaki müşteri |
|---|---|---|
| Dövizle fatura düzenlenebilir mi? | Evet | Evet |
| Faturada TL karşılığı gösterilmesi | Zorunlu | Zorunlu değil |
| Kur bilgisinin faturada yer alması | Zorunlu (e-Fatura/e-Arşiv'de alan olarak) | Uygulamada aranmaz |
| KDV | İşlem KDV'ye tabiyse hesaplanır | İhracat/hizmet ihracı istisnası şartları sağlanıyorsa istisna |
Yurt içindeki bir müşteriye kesilen dövizli faturada TL karşılığının hiç gösterilmemesi, faturayı geçersiz kılan bir eksiklik olarak değil, şekle ilişkin bir usulsüzlük olarak değerlendirilir ve usulsüzlük cezası riski doğurur. Bu yüzden yurt içi satışlarda döviz tutarının yanına TL karşılığını ve kullanılan kuru yazmak, tercih değil zorunluluktur.
Yurt dışı satışlarda ise durum rahattır: ihracat faturasında yalnızca döviz tutarı yer alabilir. Yine de kayıtlarınıza TL olarak geçeceği için, ilgili kuru kendi muhasebe fişinizde belirtmeniz gerekir. Yurt dışı satışın gümrük ve beyan tarafını mikro ihracat rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Hangi Kur Kullanılır? Öncelik Sırası
Bu, yazının can alıcı sorusu. Uygulamada iki farklı kural birlikte çalışır: biri belgenin TL karşılığını (VUK), diğeri KDV matrahını (KDV Kanunu) belirler.
1. Sözleşmede kur belirlenmişse: sözleşme kuru
Alıcı ile satıcı arasındaki sözleşmede döviz kuru taraflarca kararlaştırılmışsa, faturadaki TL karşılığının hesabında sözleşmede belirlenen kur esas alınır.
İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı'nın 18.08.2017 tarihli özelgesinde bu sıralama açıkça kurulmuştur: yurt içi firmalara yabancı para birimiyle düzenlenen faturalarda TL karşılığının belirlenmesinde, "alıcı ile aranızda yapılan sözleşmede döviz kurunun taraflarca belirlenmiş olması halinde, sözleşmede belirlenen döviz kurunun" dikkate alınacağı belirtilmiştir.
2. Sözleşmede kur yoksa: TCMB döviz alış kuru
Taraflar bir kur kararlaştırmamışsa, aynı özelgeye göre faturanın düzenlendiği tarihte Resmî Gazete'de yayımlanan T.C. Merkez Bankası döviz alış kuru kullanılır.
Burada pratikte karışıklık yaratan bir ayrıntı var. TCMB, gösterge niteliğindeki kurları her iş günü saat 15.30'da internet sitesinde ilan eder; bu kurlar ertesi gün Resmî Gazete'de yayımlanır. Dolayısıyla "faturanın düzenlendiği tarihte Resmî Gazete'de yayımlanan kur" ifadesi, fiilen bir önceki iş gününde belirlenmiş kura karşılık gelir. Resmî tatillerde, hafta sonlarında ve yarım gün çalışılan günlerde kur belirlenmez; bu günlerde düzenlenen faturalarda en son ilan edilen kur kullanılır.
Hangi yorumu benimserseniz benimseyin, önemli olan tutarlı olmaktır: aynı dönemde kestiğiniz tüm faturalarda aynı yöntemi uygulayın ve tercihinizi mali müşavirinizle netleştirin.
3. KDV matrahı için: vergiyi doğuran olay anındaki cari kur
KDV Kanunu'nun 26. maddesi ayrı bir cümle kurar: "Bedelin döviz ile hesaplanması halinde döviz, vergiyi doğuran olayın meydana geldiği andaki cari kur üzerinden Türk parasına çevrilir."
Buradaki "cari kur", öncelikle tarafların serbestçe belirlediği kurdur; belli bir cari kur yoksa TCMB kuru devreye girer. Vergiyi doğuran olay ise genellikle malın teslimi veya hizmetin ifasıdır. Teslim ile faturanın aynı gün yapıldığı normal işlemlerde iki kural aynı sonucu verir. Teslim ile fatura tarihi ayrıştığında ise KDV matrahı teslim tarihindeki kura göre belirlenir.
Kasa ve banka için: alış kuru ayrımı
Değerleme tarafında da bir ayrım vardır: kasadaki efektif döviz için efektif alış kuru, bankadaki döviz mevduatı ve dövizli alacak/borçlar için döviz alış kuru kullanılır. Bu ayrım fatura düzenlemeyi değil, dönem sonu değerlemesini ilgilendirir.
Not: Faturada satış kuru veya bankanızın kendi gişe kuru kullanılmaz. Bu kurlar ticari olarak anlamlı olsa da vergisel TL karşılığının hesabında esas alınmaz.
Dövizli Fatura Nasıl Düzenlenir? Adım Adım
- İşlemin dövizle faturalanabilir olduğunu teyit edin. Aşağıdaki "Dövizle sözleşme ve ödeme sınırları" bölümüne bakın; taraflar Türkiye'de yerleşikse bazı sözleşme türlerinde sınırlamalar var.
- Para birimini ve döviz tutarını yazın. Örneğin
1.000,00 USD. - Kuru belirleyin. Sözleşmede kur varsa onu, yoksa fatura tarihine ait TCMB döviz alış kurunu alın.
- TL karşılığını hesaplayıp faturaya işleyin (yurt içi müşteride zorunlu).
- KDV'yi TL matrah üzerinden hesaplayın. Yurt dışı satışlarda istisna şartlarını ayrıca değerlendirin.
- Kullanılan kuru faturanın kur alanına girin. e-Fatura ve e-Arşiv Fatura'da bu ayrı bir alandır, not satırına yazılmaz.
- Cari hesabı hem döviz hem TL olarak takip edin. Tahsilat sırasında kur farkını doğru hesaplayabilmenin tek yolu budur.
Örnek: Yurt İçi Müşteriye Dövizli Fatura
Bir yazılım firması, Türkiye'de yerleşik bir müşterisine 2.000 USD tutarında danışmanlık hizmeti veriyor. Sözleşmede kur belirlenmemiş. Fatura tarihine ait TCMB döviz alış kuru örnek olarak 35,00 TL olsun ve işlem genel oranda KDV'ye tabi olsun.
Hizmet bedeli : 2.000,00 USD
Kur (TCMB alış) : 35,00 TL
TL karşılığı : 2.000 x 35,00 = 70.000,00 TL
Hesaplanan KDV : 70.000 x 0,20 = 14.000,00 TL
Fatura toplamı : 84.000,00 TL (2.400,00 USD)
Faturada hem 2.000,00 USD hem 70.000,00 TL ve kullanılan kur (35,00) görünmelidir. KDV'nin matrahı TL tutarıdır. KDV hesabının mantığını hatırlamak isterseniz KDV nasıl hesaplanır yazımıza göz atabilirsiniz.
Buradaki 35,00 TL ve %20 oranı yalnızca örnektir. İşlem tarihindeki gerçek TCMB kurunu ve ürün/hizmetinize uygulanan güncel KDV oranını mutlaka kontrol edin.
e-Fatura ve e-Arşiv Tarafında Döviz Alanları
Dövizli fatura kâğıt üzerinde kolayca yazılabilse de e-belge tarafında teknik bir kural devreye girer.
Gelir İdaresi Başkanlığı'nın 25.06.2021 tarihli duyurusuyla e-Fatura Paketi güncellenmiş ve Türk Lirası dışında bir para birimiyle düzenlenen e-Faturalarda "döviz kuru bilgisi" alanının kullanımı zorunlu kılınmıştır. Aynı güncellemede kur alanının virgülden sonra 6 karakterden fazla olamayacağı kuralı da eklenmiştir. Güncellenen schematron dosyasının kullanımı 01.07.2021 tarihi itibarıyla zorunlu hale getirilmiştir.
Pratikte bunun anlamı şudur: kur alanını boş bırakan ya da hatalı formatta gönderen dövizli e-Faturalar sistem tarafından reddedilir. Kuru fatura açıklamasına not olarak yazmak yeterli değildir — ilgili alana girilmesi gerekir.
Faturalarınızı bir özel entegratör üzerinden gönderiyorsanız bu alan genellikle arayüzde "kur" ya da "döviz kuru" olarak karşınıza çıkar. e-Fatura ile e-Arşiv arasındaki farkları bu yazımızda karşılaştırdık.
Kur Farkı Ne Zaman Doğar, Faturasını Kim Keser?
Dövizli faturanın en çok soru doğuran kısmı burasıdır. Fatura kesildiği tarihte kur bir değerdedir; tahsilat yapıldığında kur başka bir değere gelmiştir. Aradaki fark kur farkıdır.
KDV Kanunu'nun matraha dahil olan unsurları düzenleyen 24. maddesinin (c) bendine, 7161 sayılı Kanun ile "kur farkı" ibaresi eklenmiştir. Böylece kur farklarının KDV'ye tabi olup olmadığı yönündeki tereddüt kanun düzeyinde giderilmiştir.
KDV Genel Uygulama Tebliği'nin "Kur Farkları" bölümü (III/A-5.3) işleyişi şöyle kurar:
- Satıcı lehine kur farkı: Teslim veya hizmetin yapıldığı tarih ile bedelin tahsil edildiği tarih arasında satıcı lehine kur farkı oluşursa, satıcı fatura düzenler ve kur farkına, teslim veya hizmetin yapıldığı tarihte geçerli olan oran uygulanarak KDV hesaplanır.
- Alıcı lehine kur farkı: Bedelin tahsil edildiği tarihte alıcı lehine kur farkı oluşursa, kur farkı tutarı üzerinden alıcı satıcıya fatura düzenler; KDV yine teslim/hizmet tarihindeki oran üzerinden hesaplanır.
- KDV'ye isabet eden kısım: Matraha dahil edilecek kur farkının hesabında mal ve hizmet bedeline isabet eden kur farkı dikkate alınır; hesaplanan KDV'ye ilişkin kur farkı matraha dahil edilmez.
Kısacası kur farkı faturasını lehine fark doğan taraf düzenler ve KDV oranı, kur farkının doğduğu değil, asıl işlemin yapıldığı tarihe göre belirlenir.
Basit bir kur farkı örneği
Yukarıdaki 2.000 USD'lik faturanın bedeli, kurun 36,00 TL olduğu bir tarihte tahsil edilsin:
Fatura tarihindeki TL karşılığı : 2.000 x 35,00 = 70.000,00 TL
Tahsilat tarihindeki TL karşılığı: 2.000 x 36,00 = 72.000,00 TL
Satıcı lehine kur farkı : 2.000,00 TL
Kur farkı KDV'si (%20) : 400,00 TL
Bu örnekte satıcı, 2.000 TL matrah ve 400 TL KDV içeren bir kur farkı faturası düzenler. Kur ters yönde hareket etseydi, faturayı alıcı satıcıya keserdi.
Dönem Sonu Değerlemesi Kur Farkı Faturası Gerektirir mi?
Hayır. Yıl sonlarında ve geçici vergi dönemlerinde dövizli alacak ve borçlar Vergi Usul Kanunu'nun 280. maddesi kapsamında değerlemeye tabi tutulur; bu değerlemeden doğan kur farkları gelir veya gider olarak kayda alınır. Ancak bu değerleme kaynaklı kur farkları KDV'ye tabi değildir ve fatura düzenlenmesini gerektirmez.
Fatura gerektiren kur farkı, yalnızca fiili tahsilat/ödeme sonucunda ortaya çıkan farktır. Bu ikisini karıştırmak, uygulamada en sık rastlanan hatalardan biridir.
Dövizle Sözleşme ve Ödeme Sınırları
Dövizli fatura kesmeden önce, işlemin dövizle kararlaştırılabilir olup olmadığına bakmak gerekir. Bu, vergi mevzuatının değil kambiyo mevzuatının konusudur.
Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar'a ilişkin Tebliğ (No: 2008-32/34) uyarınca, Türkiye'de yerleşik kişiler kendi aralarında akdettikleri belirli sözleşmelerde (taşınmaz satış ve kiralama, iş sözleşmeleri, bazı hizmet ve eser sözleşmeleri gibi) sözleşme bedelini ve ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştıramaz. Tebliğin 8. maddesi bu yasağın istisnalarını sayar; ihracat, transit ticaret, döviz kazandırıcı hizmetler, serbest bölge faaliyetleri ve Türkiye'de yerleşik olmayan kişilerle yapılan bazı sözleşmeler bunlar arasındadır.
Ayrıca 19.04.2022 tarihli ve 31814 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2022-32/66 sayılı Tebliğ ile, menkul satış sözleşmelerinde bedel döviz cinsinden kararlaştırılabilse dahi ödeme yükümlülüklerinin Türk parası cinsinden yerine getirilmesi ve kabul edilmesi zorunlu hale getirilmiştir. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın 21.04.2022 tarihli basın duyurusunda "menkul" kavramının taşınmaz tanımına girmeyen her türlü mal ve eşyayı kapsadığı açıklanmıştır.
Pratik sonuç: yurt içi bir satışta faturayı dövizle düzenlemek çoğu durumda mümkündür, ancak tahsilatı dövizle yapmak her zaman mümkün değildir. İşlem türünüz için istisna kapsamında olup olmadığınızı mali müşavirinize danışarak netleştirin; bu düzenlemeler zaman içinde değişebildiği için güncel metni kontrol edin.
Sık Yapılan Hatalar
- Yurt içi müşteriye kesilen faturada TL karşılığının hiç gösterilmemesi. Usulsüzlük cezası riski doğurur.
- Kur bilgisinin e-Faturada ilgili alana değil, açıklama satırına yazılması. Fatura reddedilir.
- Bankanın gişe satış kurunun kullanılması. TL karşılığında esas olan, sözleşme kuru veya TCMB döviz alış kurudur.
- Kur farkı faturasında güncel KDV oranının uygulanması. Oran, asıl teslim/hizmet tarihindeki orandır.
- Dönem sonu değerleme farkı için kur farkı faturası kesilmesi. Değerleme farkı KDV'ye tabi değildir.
- Cari hesabın yalnızca TL takip edilmesi. Döviz bakiyesi bilinmeden kur farkı doğru hesaplanamaz.
- Tahsilatın dövizle yapılabildiğinin varsayılması. Menkul satışlarında ödemenin TL yapılması zorunluluğu gözden kaçırılıyor.
Dövizli İşlemleri Ön Muhasebede Takip Etmek
Dövizli çalışan bir işletmede en kritik alışkanlık, cari hesabı çift para biriminde tutmaktır: hem döviz bakiyesi hem TL karşılığı. Aksi halde tahsilat anında kur farkının kime ait olduğu ve ne kadar olduğu güvenilir biçimde hesaplanamaz. Cari hesap takibi yazımızda bu mantığı ayrıntılandırdık.
Paramset ile dövizli faturalarınızı ilgili kur bilgisiyle birlikte kaydedebilir, müşteri ve tedarikçi carilerinizi hem döviz hem TL bazında izleyebilir, tahsilat anında oluşan kur farklarını gözden kaçırmadan raporlayabilirsiniz. Dövizli satış yapan işletmeler için ön muhasebe programı sayfamızda süreci uçtan uca inceleyebilirsiniz.
Sonuç
Dövizli fatura düzenlemek yasaktan çok bir disiplin meselesidir. Üç soruyu her seferinde aynı sırayla sorarsanız hata payı büyük ölçüde kapanır:
- Müşteri yurt içinde mi, yurt dışında mı? (TL karşılığı zorunlu mu?)
- Sözleşmede kur var mı, yoksa TCMB döviz alış kuru mu kullanılacak?
- Vergiyi doğuran olay hangi tarihte gerçekleşti? (KDV matrahının kuru buna göre belirlenir.)
Tahsilat sırasında kur değiştiğinde ise kur farkı faturasını lehine fark doğan tarafın düzenlediğini ve KDV oranının asıl işlem tarihine göre belirlendiğini hatırlamak yeterlidir. Tutar, oran ve kambiyo sınırlamaları zaman içinde değişebildiği için, tereddüt ettiğiniz her işlemde güncel mevzuatı ve mali müşavirinizin görüşünü esas alın.
