Çek Ciro Nasıl Yapılır? Beyaz Ciro, Tam Ciro ve Cirantanın Sorumluluğu

Çek ciro, çeki elinde bulunduran kişinin çekin arka yüzüne (veya çeke bağlı "alonj" kâğıdına) imza atarak çekten doğan hakları başkasına devretmesidir. Lehine devredilen kişinin adı yazılırsa tam ciro, yalnızca imza atılırsa beyaz ciro olur. Her iki durumda da ciro eden kişi, aksi yazılmadıkça çekin ödenmesinden sonraki hamillere karşı sorumlu olur.

Uygulamada bu, müşteriden aldığınız bir çeki tedarikçinize verdiğiniz anda çekin "sizin" olmaktan çıkmadığı anlamına gelir: çek karşılıksız çıkarsa son hamil, düzenleyeni beklemeden doğrudan size başvurabilir. Bu yazıda ciro işleminin nasıl yapıldığını, tam ciro ile beyaz ciro arasındaki farkı, diğer ciro türlerini ve cirantanın sorumluluğunun hangi koşullarda doğup hangi koşullarda ortadan kalktığını Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümleriyle anlatıyoruz.

Çek Ciro Nedir?

Çek, TTK'da düzenlenen bir kambiyo senedidir ve dolaşım için tasarlanmıştır. Çekin bir elden diğerine geçmesini sağlayan işlem cirodur. Ciro işleminde üç rol vardır:

• Ciranta: Çeki ciro ederek devreden kişi.
• Yeni hamil (lehine ciro yapılan): Çeki devralan kişi.
• Ciro zinciri: Düzenleyenden son hamile kadar çekin arkasında sırayla yer alan cirolar.

TTK m.788'e göre açıkça "emre yazılı" kaydı taşıyan veya bu kayıt olmadan belirli bir kişi lehine düzenlenen çek, ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir. Yani yalnızca imza yetmez; çekin fiilen yeni hamile teslim edilmesi de gerekir.

Ciro üç ayrı işlev görür ve cirantanın bilmesi gereken sonuçlar da bu işlevlerden doğar:

Çek hükümlerinin önemli bir kısmı poliçeye ait maddelere atıfla uygulanır. TTK m.818, poliçedeki ciro hükümlerinden 683 ila 685. maddelerin, def'ilere ilişkin 687. maddenin ve tahsil cirosuna ilişkin 688. maddenin çek hakkında da geçerli olduğunu belirtir.

Hangi çekler ciro edilemez?

Düzenleyen çekin ön yüzüne "emre yazılı değildir" veya benzer bir kayıt koymuşsa, çek ciro yoluyla devredilemez; ancak alacağın temliki yoluyla devredilebilir (TTK m.788/2). Temlikte kambiyo hukukunun koruyucu kuralları işlemez: devralan kişi, borçlunun önceki hamile karşı ileri sürebileceği itirazlarla karşılaşabilir.

Hamiline yazılı bir çek ise zaten teslimle devredilir. Böyle bir çekin arkasına imza atılırsa çek emre yazılı çeke dönüşmez; ama imzayı atan kişi başvurma hükümleri gereğince sorumlu hâle gelir (TTK m.791). Yani hamiline yazılı çeki "adet olduğu için" ciro etmek, gereksiz yere sorumluluk üstlenmek demektir.

Çek Ciro Nasıl Yapılır? Adım Adım

Cironun şekli kanunda basit tutulmuştur, ama her adımın hukuki bir karşılığı vardır.

1. Ciroyu çekin arka yüzüne yazın

Ciro, çekin kendisine veya çeke bağlanan alonj denilen ek kâğıda yazılır ve ciranta tarafından imzalanır (TTK m.683). Beyaz ciro ise mutlaka çekin arkasına veya alonja yazılmalıdır; ön yüze atılan tek başına bir imza beyaz ciro sayılmaz. Arka yüz dolduğunda alonj eklenir; alonjun çekle bağlantısının kopmaması için çekin ucuna yapıştırılıp birleşme yerinin üzerinden imza atılması yaygın bir uygulamadır.

2. Ciroyu kayıtsız ve şartsız yapın

Cironun kayıtsız ve şartsız olması gerekir. Ciroya bir şart eklenirse ciro geçersiz olmaz, şart yazılmamış sayılır (TTK m.789/1). "Mal teslim edilirse geçerlidir" gibi bir not, cirantayı korumaz.

3. Tutarın tamamını devredin

Kısmi ciro batıldır (TTK m.789/2). 100.000 TL'lik bir çekin 60.000 TL'sini tedarikçiye, kalanını başka birine ciro edemezsiniz. Çek bir bütün olarak devredilir; alacak farkı ayrıca nakit veya başka bir ödeme aracıyla kapatılır.

4. Ciroyu ibraz süresi içinde yapın

Çekin ibraz süresi, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödenecekse 1 aydır ve üzerindeki düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m.796). Protestodan, buna denk bir belirlemeden (örneğin bankanın "karşılıksızdır" şerhinden) veya ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, artık kambiyo cirosu değildir; yalnızca alacağın temliki sonuçlarını doğurur (TTK m.793/1). Tarihsiz bir cironun bu olaylardan önce yapıldığı ise aksi ispat edilene kadar kabul edilir.

5. Çeki teslim edin ve kaydını tutun

Ciro, zilyetliğin geçirilmesiyle tamamlanır. Çeki teslim ederken çekin ön ve arka yüzünün fotokopisini veya fotoğrafını almak, teslim tarihini ve kime verildiğini kayıt altına almak; çek karşılıksız çıkıp size başvurulduğunda elinizdeki tek kanıt olabilir.

Tam Ciro Nedir?

Tam ciro (isimli ciro), cirantanın çeki kime devrettiğini açıkça yazıp imzaladığı ciro türüdür. Lehine ciro yapılan kişi belli olduğu için çekin kimde olması gerektiği çekin üzerinden okunabilir.

Uygulamada tam ciro şu şekilde yazılır:

Ödeyiniz: ABC Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.'ne veya emrine
Ciranta: XYZ Ticaret A.Ş.
VKN: 1234567890
Adres: ... / İstanbul
Tarih: 29.09.2026
Kaşe + yetkili imza

Kanun cironun geçerliliği için yalnızca imza arar; unvan, vergi kimlik numarası ve adres yazılmasa da ciro geçerlidir. Ancak bu bilgiler iki açıdan önemlidir: bankalar ve tahsilat süreçleri cirantanın kimliğini bu bilgilerden tespit eder, ödememe durumunda yapılacak ihbarlar da bu adrese gönderilir. Adresini hiç yazmamış veya okunmayacak biçimde yazmış bir cirantaya ihbar yapılmaz; ihbarın ondan önceki cirantaya yapılması yeterli sayılır (TTK m.723/4, m.818 atfıyla).

Şirket adına ciro yapılıyorsa imzanın, şirketi temsile yetkili kişiye ait olması gerekir. Yetkisiz bir kişinin imzası şirketi bağlamaz; imzayı atan kişiyi kişisel olarak sorumlu kılabilir.

Beyaz Ciro Nedir?

Beyaz ciro, lehine ciro yapılan kişinin adının yazılmadığı, yalnızca cirantanın imzasından ibaret olan cirodur (TTK m.683/2). "Hamiline" şeklinde yapılan ciro da beyaz ciro hükmündedir (TTK m.789/3).

Beyaz cirolu bir çeki alan hamilin kanunen üç seçeneği vardır (TTK m.684/2):

1. Ciroyu kendi adına veya başka birinin adına doldurabilir.
2. Çeki yeniden beyaz ciro ile veya belirli bir kişiye tam ciro ile devredebilir.
3. Ciroyu doldurmadan ve kendisi ciro etmeden çeki doğrudan başka birine teslim edebilir.

Üçüncü seçenek, beyaz ciroyu piyasada bu kadar yaygın yapan şeydir: çek, arada hiç imza atılmadan birkaç el değiştirebilir. İmza atmadan çeki devreden kişi ciro zincirinde yer almadığı için, çek karşılıksız çıktığında ona kambiyo hukuku üzerinden başvurulamaz.

Aynı özellik beyaz ciroyu riskli de yapar. Beyaz cirolu bir çek kaybolur veya çalınırsa, çeki eline geçiren kişi de ciro zinciri kesintisiz göründüğü için yetkili hamil sayılır. Çeki iyiniyetle edinen yeni hamil, ancak çeki kötüniyetle veya ağır kusurla edinmişse iade etmek zorundadır (TTK m.792). Çeki kaybeden kişinin başvurabileceği yol, mahkemeden çekin iptalini istemektir (TTK m.818 atfıyla m.757 ve devamı).

Tam ciro ile beyaz ciro arasındaki farklar

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: cirantanın sorumluluğu açısından iki ciro türü arasında fark yoktur. Beyaz ciro, cirantayı daha az sorumlu kılmaz; yalnızca çekin kimin elinde olduğunu belirsizleştirir.

Diğer Ciro Türleri ve Ciroya Eklenen Kayıtlar

Tahsil cirosu (vekâleten ciro)

Ciro, "bedeli tahsil içindir", "vekâleten" veya yalnızca vekil kılmayı ifade eden bir kayıt içerirse, çekin mülkiyeti devredilmez; yeni hamile yalnızca tahsil yetkisi verilir (TTK m.688, m.818 atfıyla). Hamil çekten doğan bütün hakları kullanabilir ama çeki ancak yeniden tahsil cirosuyla devredebilir.

İşletmelerin en sık karşılaştığı örnek, çeki tahsil için kendi bankasına vermektir. Bankaya verilen çekin arkasına "tahsil içindir" kaydı düşülerek ciro yapılır; çekin sahibi siz olmaya devam edersiniz. Tahsil cirosunda çek borçluları hamile karşı yalnızca cirantaya karşı ileri sürebilecekleri itirazları ileri sürebilir.

"Ciro edilemez" kaydı

Ciranta, çekin kendisinden sonra yeniden ciro edilmesini yasaklayabilir. Bu durumda çek sonradan başkalarına ciro edilse bile ciranta, kendi ciro ettiği kişiden sonraki hamillere karşı sorumlu olmaz (TTK m.685/2, m.818 atfıyla). Bu kayıt, çekin sizin bilmediğiniz ellere geçip sizi hiç tanımadığınız bir hamille karşı karşıya bırakmasını önler.

Sorumsuzluk (rücusuz) kaydı

TTK m.685/1'e göre ciranta "aksi şart edilmedikçe" ödemeden sorumludur. Ciranta, ciroya "sorumsuzdur", "rücu edilemez" veya "garanti edilmez" gibi bir kayıt ekleyerek teminat sorumluluğunu kaldırabilir. Bu kayıt yalnızca onu yazan cirantayı korur; diğer cirantaların sorumluluğu devam eder. Pratikte tedarikçilerin çoğu böyle kayıtlı bir çeki kabul etmez, çünkü çekin teminat değeri düşer.

Bankaya (muhataba) yapılan ciro

Çeki ödeyecek banka lehine yapılan ciro, gerçek bir ciro değil makbuz hükmündedir (TTK m.789/4). Muhatap bankanın birden fazla şubesi varsa ve ciro, ödeme yapacak şube dışındaki bir şubeye yapılmışsa bu kural uygulanmaz.

Cirantanın Sorumluluğu

Çeki ciro etmek, onu "elden çıkarmak" değil, ödenmesine kefil olmak gibidir. Kanun bunu açıkça düzenler: düzenleyen, cirantalar ve aval verenler hamile karşı müteselsil borçlu sıfatıyla sorumludur (TTK m.724, m.818 atfıyla).

Hamil kime, hangi sırayla başvurabilir?

Hamil, borçluların çekteki sırasına bağlı değildir. Düzenleyene, cirantalardan herhangi birine, birkaçına veya hepsine birden başvurabilir. Yalnızca birine başvurması, diğerlerine karşı haklarını kaybettirmez.

Örnek zincir:

Düzenleyen: A Mobilya
   ↓ (ciro)
1. ciranta: B Kereste  → çeki müşterisinden almış, tedarikçisine vermiş
   ↓ (ciro)
2. ciranta: C Nakliyat → çeki B'den almış, D'ye ödeme olarak vermiş
   ↓
Son hamil: D Akaryakıt

Çek karşılıksız çıkarsa D; A'ya, B'ye veya C'ye — ya da hepsine birden — başvurabilir. D'ye ödeme yapan C, kendinden önceki B ve A'ya; ödeme yapan B ise A'ya rücu eder. Kendinden sonra gelenlere başvuru yoktur: B, C'den talepte bulunamaz.

Cirantanın sorumluluğu hangi koşullarda doğar?

Cirantanın sorumluluğu kendiliğinden işlemez; hamilin kanundaki koşulları yerine getirmesi gerekir:

1. Çek süresinde ibraz edilmiş olmalı. TTK m.808, başvurma hakkını "zamanında ibraz edilmiş" ve ödenmemiş çeke bağlar. İbraz süresini kaçıran hamil, cirantalara kambiyo hukuku üzerinden başvurma imkânını büyük ölçüde kaybeder.
2. Ödememe resmî olarak tespit edilmiş olmalı. Bu tespit protestoyla, bankanın çekin üzerine ibraz gününü de göstererek yazdığı tarihli beyanla (uygulamada "karşılıksızdır" şerhi) veya takas odasının beyanıyla yapılır (TTK m.808). Tespit de ibraz süresi dolmadan yapılmalıdır (TTK m.809).
3. Ödememe ihbar edilmeli. Hamil, ödememe hâlini ibraz gününü izleyen dört iş günü içinde kendi cirantasına ve düzenleyene; her ciranta da aldığı ihbarı iki iş günü içinde kendi cirantasına bildirir (TTK m.723, m.818 atfıyla). İhbarı süresinde yapmayan kişi başvurma hakkını kaybetmez, ama ihmalinden doğan zarardan çek bedeliyle sınırlı olarak sorumlu olur.

Karşılıksızdır işleminin hamilin talebiyle yapıldığını ve adımların nasıl izleneceğini karşılıksız çek rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Ciranta ne kadar öder?

Hamil, başvurma yoluyla cirantadan şunları isteyebilir (TTK m.810):

• Çekin ödenmemiş bedeli,
• Bu tutarın ibraz gününden itibaren işleyen faizi,
• Protesto veya buna denk belirleme ile ihbar giderleri ve diğer giderler,
• Çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon.

Çeki ödeyen ciranta ise kendinden önceki borçlulardan ödediği tutarın tamamını, ödeme tarihinden itibaren faizini, giderlerini ve çek bedelinin binde ikisini aşmamak üzere komisyon isteyebilir (TTK m.726, m.818 atfıyla). Ödeme yapan ciranta, çekin ve varsa protestonun kendisine verilmesini isteme hakkına sahiptir; kendi cirosunu ve kendisinden sonraki ciroları çizebilir (TTK m.727).

Çek tazminatı cirantadan istenemez. Karşılıksız kalan bedelin %10'u oranındaki çek tazminatı, karşılığı bulunmayan çeki düzenleyen kişiye ait bir yükümlülüktür (TTK m.783/3). Ciranta ve aval verenler bu tazminattan sorumlu tutulamaz. Benzer şekilde karşılıksız çek nedeniyle öngörülen adli para cezası ve çek düzenleme yasağı da cirantayı değil, "karşılıksızdır" işlemine sebep olan kişiyi ilgilendirir.

Ciranta hangi itirazları ileri süremez?

Kambiyo hukukunun hamili koruyan temel kuralı şudur: çek borçlusu, düzenleyen veya önceki hamillerle kendi arasındaki kişisel ilişkilere dayanan itirazları, iyiniyetli hamile karşı ileri süremez (TTK m.687, m.818 atfıyla). Örneğin B Kereste, "A Mobilya'ya teslim ettiğim malın ayıplı çıktığını, bu yüzden çekin bedelinin hak edilmediğini" D Akaryakıt'a karşı ileri süremez. Bu itirazı ancak A ile arasında, kendi hukuki ilişkisi çerçevesinde değerlendirebilir.

Bu kuralın istisnası, hamilin çeki edinirken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olmasıdır.

Cirantanın sorumluluğu ne zaman sona erer?

Zamanaşımının diğer ticari alacaklarla karşılaştırmasını ticari alacaklarda zamanaşımı yazımızda bulabilirsiniz.

Çeki Ciro Ederken ve Cirolu Çek Alırken Dikkat Edilecekler

Ciro zincirini kontrol edin. Çek sizden önce birkaç el değiştirmişse, düzenleyenden size kadar ciroların birbirini kesintisiz izleyip izlemediğine bakın. Kanun, hamilin yetkisini ciroların kesintisiz teselsülüne bağlar; çizilmiş cirolar yazılmamış sayılır (TTK m.790). Muhatap banka da ödeme yaparken ciroların düzenli bir zincir oluşturup oluşturmadığını incelemekle yükümlüdür, ama cirantaların imzalarının gerçek olup olmadığını araştırmak zorunda değildir (TTK m.801).

Düzenleyenin çek geçmişini sorgulayın. Cirolu bir çek aldığınızda aslında düzenleyenin ve bütün cirantaların ödeme gücüne güveniyorsunuz. Çek üzerindeki karekodu okutarak düzenleyenin ödeme performansını görmek birkaç saniye sürer.

Beyaz cirolu çeki saklarken dikkatli olun. Kasada veya çantada taşınan beyaz cirolu çek, fiilen nakit gibidir. Mümkünse kendi adınıza ciroyu doldurun veya çeki bir sonraki devirde tam ciroyla verin.

Çeki gerçekten ciro etmeniz gerekip gerekmediğini düşünün. Hamiline yazılı bir çeki ciro etmek sizi gereksiz yere sorumlu kılar (TTK m.791). Çekin tahsil edilmesini istiyorsanız bankaya tam ciro yerine tahsil cirosu yapın.

İleri tarihli çeklerde tarihi takip edin. İbraz süresi çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre işler. Aldığınız bir çeki yeniden ciro edecekseniz, ibraz süresinin dolmasına yakın bir çeki ciro etmenin yeni hamile sorun çıkarabileceğini göz önünde bulundurun. İleri tarihli çeklerde erken ibrazın geçersiz sayıldığı geçici düzenlemeyi de karşılıksız çek rehberimizde ele aldık.

Ciro Edilen Çeklerin Takibi ve Muhasebesi

Müşteriden alınan çekler Tekdüzen Hesap Planı'nda 101 Alınan Çekler hesabında izlenir. Bu çek bir tedarikçiye ciro edildiğinde çek portföyden çıkar ve tedarikçiye olan borç kapanır:

320 Satıcılar             (B)  100.000 TL
    101 Alınan Çekler           (A)  100.000 TL

Muhasebe açısından çek "gitmiştir", ama hukuken cirantanın sorumluluğu devam eder. Çek vadesinde karşılıksız çıkarsa tedarikçi size geri döner ve kapattığınız borç yeniden gündeme gelir. Bu yüzden ciro ettiğiniz çekleri — numarası, düzenleyeni, tutarı, vadesi ve kime ciro ettiğinizle birlikte — çek bedeli ödenene kadar ayrıca takip etmek gerekir. Ciro edilen çeklerden doğan koşullu sorumluluğun kayıtlarda nasıl izleneceğini mali müşavirinizle teyit edin.

Çekin hangi müşteriden alınıp hangi tedarikçiye verildiğini izlemek, cari hesap takibinin doğal bir parçasıdır. Ciro zincirindeki bir çekin karşılıksız çıkması hem alacak hem borç tarafını aynı anda etkilediği için, çek vadelerini nakit akış tablonuza işlemek sürprizleri azaltır.

Alınan, verilen ve ciro edilen çeklerinizi vadeleri ve cari bakiyelerle birlikte tek ekranda izlemek istiyorsanız Paramset ön muhasebe programı üzerinden çek-senet portföyünüzü ve tahsilat takviminizi birlikte yönetebilirsiniz.

Özetle

• Çek ciro, çekin arkasına imza atılıp çekin teslim edilmesiyle çekten doğan hakların devredilmesidir.
• Tam ciroda lehtarın adı ve cirantanın imzası, beyaz ciroda yalnızca imza bulunur. Beyaz cirolu çek imzasız el değiştirebilir ama kaybolduğunda risklidir.
• Ciro kayıtsız ve şartsız olmalıdır; kısmi ciro batıldır, ibraz süresinden sonraki ciro yalnızca alacağın temliki hükmündedir.
• Ciranta, aksi yazılmadıkça çekin ödenmesinden sonraki bütün hamillere karşı müteselsilen sorumludur; tam ciro ile beyaz ciro arasında bu açıdan fark yoktur.
• Hamilin cirantaya başvurabilmesi için çeki süresinde ibraz etmesi ve ödememeyi tespit ettirmesi gerekir.
• Ciranta bedel, faiz, giderler ve binde üçü aşmayan komisyondan sorumludur; %10 çek tazminatı yalnızca düzenleyenden istenir.
• "Ciro edilemez" veya sorumsuzluk kaydı, cirantanın sorumluluğunu sınırlamanın kanuni yollarıdır.

Kanuni süreler ve uygulama zaman içinde değişebilir; ihtilaflı bir durumda güncel mevzuatı kontrol edin ve bir hukukçudan destek alın.

Kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu — Üçüncü Kitap: Kıymetli Evrak (m.681-690, 788-818), KSMMMO