Hammadde, Yarı Mamul, Mamul ve Ticari Mal Farkı Nedir?

Hammadde, üretimde kullanılmak üzere alınan ve ürünün bünyesine giren malzemedir; yarı mamul, üretimi başlamış ama tamamlanmamış üründür; mamul, üretimi bitmiş ve satışa hazır üründür; ticari mal ise hiçbir işleme tabi tutulmadan yeniden satılmak için alınan maldır. Tek Düzen Hesap Planı'nda sırasıyla 150, 151, 152 ve 153 numaralı hesaplarda izlenir.

Aradaki fark malın fiziksel niteliğinden değil, işletmenin o malla ne yaptığından doğar. Aynı top kumaş bir işletmede mamul, diğerinde hammadde, bir başkasında ticari mal olabilir. Bu ayrım; maliyetin nasıl hesaplanacağını, satıldığında hangi maliyet hesabına gideceğini ve ürün bazında kârlılığı ne kadar net görebileceğinizi belirler.

Dört Stok Türü Bir Bakışta

Bu dört hesap, bilançonun 15 Stoklar grubunda yer alır. Grubun diğer hesapları 157 Diğer Stoklar, 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı ve 159 Verilen Sipariş Avanslarıdır.

Hammadde (İlk Madde ve Malzeme) Nedir?

Hesap planındaki adıyla ilk madde ve malzeme, üretimde veya diğer faaliyetlerde kullanılmak üzere işletmede bulundurulan malzemelerdir. 150 numaralı hesap yalnızca "ham" maddeyi değil, şu dört kalemi birlikte kapsar:

• Hammadde: Ürünün ana gövdesini oluşturan madde — mobilyada kereste, konfeksiyonda kumaş, fırında un.
• Yardımcı madde: Ürüne giren ama ana unsur olmayan madde — vida, tutkal, düğme, fermuar.
• İşletme malzemesi: Ürüne girmeyen ama üretimin sürmesi için tüketilen malzeme — makine yağı, kesici uç, temizlik malzemesi.
• Ambalaj malzemesi: Ürünün piyasaya sunulması için kullanılan kutu, koli, etiket.

Bu ayrım maliyet hesabında önem kazanır. Ürün başına ölçülebilen ve ürünün bünyesine giren malzeme direkt ilk madde ve malzeme olarak doğrudan ürün maliyetine yüklenir. Ürün başına ölçülemeyen yardımcı malzemeler ve işletme malzemeleri ise genel üretim giderleri içinde toplanıp ürünlere dağıtılır. Bu dağıtımın adım adım nasıl yapıldığını üretim maliyeti hesaplama rehberinde bulabilirsiniz.

Hammadde satın alındığı anda bir maliyet değil, varlıktır. Depoda durduğu sürece 150'de stok olarak bekler; maliyete ancak üretime verildiğinde dönüşür.

Yarı Mamul Nedir?

Yarı mamul, henüz tam mamul hâline gelmemiş ancak direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderlerinden belirli oranlarda pay almış, üretim aşamasındaki üründür. 151 Yarı Mamuller – Üretim hesabı aslında bir "toplama havuzu" gibi çalışır: üretim sürecinde harcanan malzeme, işçilik ve genel giderler önce burada birikir, ürün tamamlandığında mamul hesabına aktarılır.

Yarı mamulün pratikte en çok karıştırıldığı an dönem sonudur. Ay ya da yıl kapanırken bandın üzerinde, tezgâhta veya ara depoda bekleyen yarım işler vardır. Bunlar:

• Hammadde değildir, çünkü üzerinde işçilik ve genel gider harcanmıştır.
• Mamul değildir, çünkü satılabilir hâlde değildir.

Bu yüzden ayrı sayılır ve tamamlanma derecesine göre değerlenir. Örneğin malzemesinin tamamı kullanılmış ama işçiliğinin yarısı yapılmış 10 masa, maliyet açısından 5 tam masanın işçiliğini taşır. Dönem sonu yarı mamulü saymayan işletme, ya bitmemiş işi bitmiş gibi gösterir ya da harcanan emeği dönem gideri yazarak maliyeti şişirir.

Yarı mamul bazı işletmelerde ara ürün olarak da stoklanır: Bir iplik büküm hattının çıktısı, aynı işletmenin dokuma hattı için yarı mamuldür.

Mamul Nedir?

Mamul, üretim çalışmaları sonunda elde edilen ve satışa hazır hâle gelmiş üründür. 151'de biriken maliyet, üretim tamamlandığında 152 Mamuller hesabına aktarılır; mamul satıldığında maliyeti 152'den çıkarak 620 Satılan Mamuller Maliyeti hesabına gider.

Mamulün maliyetinde hangi unsurların bulunacağı Vergi Usul Kanunu'nun 275. maddesinde sayılmıştır. Tam ve yarı mamul malların maliyet bedeli şunları içerir:

1. Mamulün üretiminde kullanılan iptidai ve ham maddelerin bedeli,
2. Mamule isabet eden işçilik,
3. Genel imal giderlerinden mamule düşen pay,
4. Genel idare giderlerinden mamule düşen pay (maliyete katılması ihtiyaridir),
5. Ambalajlı satılması zorunlu olan mamullerde ambalaj malzemesinin bedeli.

Kanun bu unsurları içermesi şartıyla maliyetin hangi yöntemle hesaplanacağını mükellefe bırakır. Yani mamulün maliyeti, ona harcanan hammaddeden çok daha fazlasıdır — hammadde maliyetini satış fiyatıyla kıyaslayıp kâr hesabı yapmak, imalatçıların en sık düştüğü hatadır.

Ticari Mal Nedir?

Ticari mal (emtia), herhangi bir değişikliğe tabi tutulmadan satılmak amacıyla işletmeye alınan maldır. 153 Ticari Mallar hesabında izlenir; satıldığında maliyeti 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti hesabına aktarılır. Perakendecinin rafındaki ürün, toptancının deposundaki koli, e-ticaret satıcısının tedarikçiden aldığı hazır ürün ticari maldır.

Ticari malın maliyeti, üretim maliyeti gibi bileşenlere ayrılmaz; VUK 262. madde kapsamında alış bedeli ve alışa bağlı giderlerden oluşur. 2021'de maddeye eklenen fıkrayla; malın edinimiyle doğrudan ilgili gümrük vergileri, yükleme, boşaltma ve nakliye giderleri ile stoklara girdiği tarihe kadarki depolama ve sigorta giderlerinin de maliyet bedeline dahil edileceği açıkça belirtilmiştir.

Dolayısıyla ithal ettiğiniz bir ürünün maliyeti yalnızca faturadaki tutar değildir; gümrük ve navlun giderleri de birim maliyete eklenir. Bu giderleri doğrudan gider yazmak, stok maliyetini düşük, dönem kârını ise dalgalı gösterir.

Sınıfı Belirleyen Malın Kendisi Değil, Kullanım Amacıdır

Hangi hesabın kullanılacağı ürünün ne olduğuna değil, işletmenin o ürünle ne yaptığına bakılarak belirlenir. Kumaş üzerinden bakalım:

Aynı işletme içinde de iki sınıf yan yana bulunabilir. Masa üreten bir mobilya atölyesi, ürettiği masaların yanında hazır aldığı sandalyeleri de satıyorsa masa mamul, sandalye ticari mal olarak izlenir. Bu iki ürün için ayrı stok kartı açmak, satışta ayrı maliyet hesabına gitmelerini sağlar. Stok kartında ürün türünü ve kodunu doğru kurgulamak için SKU rehberine göz atabilirsiniz.

Örnekle Stok Akışı: Hammaddeden Satılan Maliyete

Bir ay boyunca masa üreten ve sandalye alıp satan bir atölyenin hareketlerini izleyelim (tutarlar KDV hariç, ay başında stok yok):

Hammadde (150) ──üretime verilir──▶ Yarı Mamul (151) ──tamamlanır──▶ Mamul (152) ──satılır──▶ 620
                                        ▲
                         işçilik + genel üretim giderleri

Ticari Mal (153) ─────────────────────────────────────────────────────satılır──▶ 621

Üretim tarafı (masa):

Birim maliyet 150.000 ÷ 100 = 1.500 TL. Ay içinde 80 masa adet başı 2.400 TL'den satıldı:

• Satılan mamul maliyeti (620): 80 × 1.500 = 120.000 TL
• Satış hasılatı: 80 × 2.400 = 192.000 TL → brüt kâr 72.000 TL (marj %37,5)

Ticaret tarafı (sandalye): 50 sandalye adet başı 400 TL'den alındı (153'e 20.000 TL). 30 tanesi 550 TL'den satıldı:

• Satılan ticari mal maliyeti (621): 30 × 400 = 12.000 TL
• Satış hasılatı: 30 × 550 = 16.500 TL → brüt kâr 4.500 TL (marj %27,3)

Ay sonu stok tablosu:

620 ile 621 ayrı tutulduğu için atölye sahibi, kendi ürettiği masada ticari sandalyeden daha yüksek marj elde ettiğini tek bakışta görür. İki ürün tek bir "satılan malın maliyeti" kaleminde toplansaydı bu bilgi kaybolurdu.

Not: Yukarıdaki akış sadeleştirilmiştir. Maliyet hesaplarını 7/A seçeneğine göre tutan işletmelerde hammadde, işçilik ve genel üretim giderleri önce 710, 720 ve 730 hesaplarına kaydedilir; yansıtma hesapları üzerinden 151'e aktarılır. Hangi seçeneği uygulamanız gerektiğini mali müşavirinizle belirleyin.

Doğru Sınıflandırma Neden Önemli?

• Ürün bazlı kârlılık: Mamul ve ticari mal maliyetini ayırmayan işletme, üretimden mi ticaretten mi kazandığını bilemez. Fiyat ve yatırım kararları buna göre bozulur.
• Maliyetin eksiksiz hesaplanması: Mamule işçilik ve genel üretim gideri yüklenir, ticari mala yüklenmez. Mamulü ticari mal gibi sadece alış bedeliyle izlemek maliyeti olduğundan düşük gösterir.
• Dönem sonu değerleme: Emtia, VUK 274 gereği esas olarak maliyet bedeliyle değerlenir; değerleme günündeki satış bedeli maliyetin %10 veya daha fazla altına düşmüşse mükellef emsal bedelini uygulayabilir ve bu hüküm mamuller için de geçerlidir. Hangi maliyet yöntemiyle (FIFO, ağırlıklı ortalama) değerleneceği ise ayrı bir karardır — bkz. stok değerleme yöntemleri.
• Fire, hurda ve bozulan mallar: Üretim sırasında çıkan ve diğer stok kalemlerine girmeyen ürün, artık ve hurdalar 157 Diğer Stoklar hesabında izlenir. Afet, bozulma, çürüme gibi nedenlerle değeri önemli ölçüde düşen mallar ise VUK 278 gereği emsal bedeliyle değerlenir.
• Doğru sayım ve planlama: Hammadde stoku üretim planına, mamul ve ticari mal stoku satış tahminine göre yönetilir. Sınıflar karışırsa hangi malın ne zaman sipariş edileceği de bulanıklaşır. Sipariş zamanlaması için minimum stok seviyesi rehberine bakabilirsiniz.

E-Ticaret Satıcıları İçin: Ticari Mal mı, Mamul mü?

Pazaryerinde veya kendi sitesinde satış yapan işletmelerin çoğu ticaret işletmesidir; sattıkları ürünler ticari maldır. Ancak kendi markasıyla ürün geliştiren satıcılarda sınır bulanıklaşabilir:

• Hazır ürünü tedarikçiden alıp olduğu gibi satıyorsanız — üzerine kendi etiketinizi yaptırsanız bile malzemeyi ve üretimi tedarikçi üstleniyorsa — ürün genellikle ticari maldır.
• Malzemeyi kendiniz alıp fason atölyeye işletiyorsanız, aldığınız malzeme hammadde, atölyeden dönen ürün mamuldür. Fason işçilik bedeli de mamulün maliyetine eklenir.
• Kendi atölyenizde birden fazla ürünü birleştirip yeni bir ürün oluşturuyorsanız (ör. kendi hazırladığınız hediye kutuları), bunun bir üretim faaliyeti sayılıp sayılmayacağını işin niteliğine göre mali müşavirinizle değerlendirin.
• Kargo kolisi, dolgu malzemesi ve etiket gibi ürüne girmeyen ama gönderim için tüketilen malzemeler, satılan ürünle karıştırılmamalı; uygulamada genellikle 150 hesabı altında ambalaj veya işletme malzemesi olarak izlenir.

Stok Kartlarında Sınıfı Doğru Kurmak

Doğru sınıflandırma, muhasebe kaydından önce stok kartında başlar. Sağlıklı bir yapı için:

1. Her ürünü stok kartı açarken türüyle (hammadde, yarı mamul, mamul, ticari mal) tanımlayın.
2. Mamuller için hangi hammaddeden ne kadar kullanıldığını gösteren bir ürün reçetesi (ürün ağacı) oluşturun; üretim kaydıyla hammadde stoğu otomatik düşsün.
3. Alış faturasındaki nakliye ve gümrük gibi ek giderleri ilgili ürünün maliyetine dağıtın.
4. Dönem sonunda dört sınıfı ayrı ayrı sayın; yarı mamulü atlamayın.

Stok takip programı ile ticari mal ve hammadde hareketlerinizi depo bazında izleyebilir, üretim takip programı ile ürün reçetesi ve iş emri üzerinden hammaddenin mamule dönüşümünü kayıt altına alabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

1. Hammaddeyi alındığı anda gider yazmak. Hammadde, üretime girene kadar bir stoktur. Toplu alım yapılan ayda kârı düşük, sonraki aylarda yüksek gösterir.
2. Yarı mamulü saymamak. Bitmemiş işler ya mamul stoğuna eklenir ya da hiç görünmez; her iki durumda dönem kârı yanlış çıkar.
3. Mamulü yalnızca hammadde bedeliyle değerlemek. VUK 275'e göre işçilik ve genel imal giderlerinden düşen pay da maliyete girer.
4. Ticari malın ek giderlerini maliyete katmamak. Nakliye, gümrük ve benzeri doğrudan giderler alış maliyetinin parçasıdır.
5. Aynı üründe hem üretim hem alım varken tek stok kartı kullanmak. Kendi ürettiğiniz ve hazır aldığınız benzer ürünler ayrı kartlarda tutulmazsa 620 ve 621 ayrımı yapılamaz.

Sonuç

Hammadde üretimin girdisi, yarı mamul yoldaki üretim, mamul üretimin çıktısı, ticari mal ise üretime hiç uğramadan satılan maldır. Bu dört sınıf 150, 151, 152 ve 153 hesaplarında izlenir; satış anında mamul 620'ye, ticari mal 621'e akar.

Sınıfı belirleyen malın kendisi değil, işletmenin onu ne için tuttuğudur. Ayrımı stok kartı seviyesinde doğru kuran işletme, maliyetini eksiksiz hesaplar, dönem sonu stokunu doğru değerler ve hangi ürün grubundan ne kadar kazandığını net olarak görür.

Kaynaklar

• 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu (Madde 262, 274, 275, 278) — Mevzuat Bilgi Sistemi
• Tek Düzen Hesap Planı Açıklamaları (Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği eki) — Alomaliye