Küçük ve orta ölçekli şirketlerde ortaklar ile şirket arasında para alışverişi oldukça sık görülür: ortak, şirketin nakit sıkıntısını kapatmak için kendi cebinden para koyar; ya da tam tersi, şirket kasasından ortak kişisel bir ihtiyacı için para çeker. Bu hareketlerin tamamı ortaklar cari hesabı üzerinden takip edilir. Bu yazıda bu hesabın ne olduğunu, muhasebe kaydının nasıl yapıldığını ve dikkat edilmesi gereken vergisel riskleri anlatıyoruz.
Ortaklar Cari Hesabı Nedir?
Ortaklar cari hesabı, bir şirket ortağı ile şirketin kendisi arasındaki borç-alacak ilişkisini izlemek için kullanılan muhasebe hesabıdır. Tekdüzen Hesap Planı'nda bu ilişki, paranın yönüne göre iki farklı hesapta takip edilir:
- 131 – Ortaklardan Alacaklar: Ortağın şirketten para çekmesi ya da şirketin ortağa borç vermesi durumunda kullanılır. Şirket burada alacaklı, ortak borçlu konumdadır.
- 331 – Ortaklara Borçlar: Ortağın şirkete para koyması ya da şirketin ortaktan borç alması durumunda kullanılır. Bu kez ortak alacaklı, şirket borçlu konumdadır.
İşlemler bir yıldan uzun vadeliyse kısa vadeli hesaplar yerine 231 – Ortaklardan Alacaklar ve 431 – Ortaklara Borçlar hesapları kullanılır. Dönem sonunda aynı ortakla ilgili tüm cari hesap hareketleri birlikte değerlendirilir; net bakiye borç ise 131/231, alacak ise 331/431 hesabına yansıtılır.
Muhasebe Kaydı Nasıl Yapılır?
Ortağın Şirketten Para Çekmesi
Ortak, şirket kasasından 50.000 TL çekip kişisel bir harcamasında kullandığında:
_____________________ / _____________________
131 ORTAKLARDAN ALACAKLAR 50.000
100 KASA 50.000
Ortağın şirketten para çekmesi
_____________________ / _____________________
Ortağın Şirkete Para Koyması
Ortak, şirketin nakit ihtiyacını karşılamak için kendi hesabından 100.000 TL şirket hesabına aktardığında:
_____________________ / _____________________
102 BANKALAR 100.000
331 ORTAKLARA BORÇLAR 100.000
Ortağın şirkete borç vermesi
_____________________ / _____________________
Ortak parayı şirkete geri aldığında (ya da kâr payı/maaş alacağından mahsup edildiğinde) 331 hesap borçlandırılarak kapatılır.
Neden Sıradan Bir Kayıt Değil, Vergisel Bir Konu?
Ortaklar cari hesabı basit görünse de, Kurumlar Vergisi Kanunu'nun (5520 sayılı) iki maddesi bu hareketleri yakından ilgilendirir: örtülü sermaye ve transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı. Her iki durumda da temel sorun aynıdır: taraflar arasında faizsiz veya emsaline uygun olmayan bir faiz oranıyla para alışverişi yapılması.
Şirketten Ortağa Para Aktarımı: Örtülü Kazanç Riski
Şirket, ortağına faizsiz ya da düşük faizle borç para veriyorsa, vergi idaresi bu işlemi emsallere uygunluk ilkesine aykırı bulabilir. KVK'nın 13. maddesine göre ödünç para verilmesi de dahil olmak üzere ilişkili kişilerle yapılan işlemlerde emsale uygun bir bedel (burada faiz) uygulanmazsa, aradaki fark transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü olarak dağıtılmış kazanç sayılır ve hesap döneminin son günü itibarıyla dağıtılmış kâr payı olarak değerlendirilir. Kanun, ilişkili kişiyi ortağın en az %10 oranında ortağı, oy hakkına veya kâr payı hakkına sahip olduğu kişi/kurum olarak tanımlar; ortağın eşi, üstsoy-altsoyu ve üçüncü dereceye kadar yansoy/kayın hısımları da bu kapsama girer.
Uygulamada bu riski azaltmak için şirketler, ortaklarından alacaklarına adat faizi (dönem içi bakiyelere göre hesaplanan faiz) yürütür ve bu faiz üzerinden ortak adına fatura keser. Faiz oranı belirlenirken önce şirketin üçüncü kişilerle yaptığı benzer işlemlerdeki (iç emsal) faiz oranı, bu yoksa piyasadaki karşılaştırılabilir kredi faiz oranları (dış emsal) esas alınır. Bu faiz hizmet niteliğinde kabul edildiğinden KDV'ye tabidir; faturada hesaplanan faiz üzerinden genel oranda (bu yazının yazıldığı tarihte %20) KDV hesaplanır — güncel oranı işlem anında kontrol etmenizi öneririz.
Ortaktan Şirkete Para Aktarımı: Örtülü Sermaye Riski
Bu kez risk tersine döner. Ortağın (veya ortakla ilişkili kişinin) şirkete verdiği borç, hesap dönemi içinde herhangi bir tarihte şirketin öz sermayesinin üç katını aşarsa, aşan kısım KVK'nın 12. maddesi uyarınca örtülü sermaye sayılır. Öz sermaye burada, şirketin Vergi Usul Kanunu'na göre tespit edilmiş hesap dönemi başındaki öz sermayesini ifade eder.
Örtülü sermaye sayılan tutar üzerinden hesaplanan faiz, kur farkı ve benzeri giderler kurum kazancından indirilemez (kanunen kabul edilmeyen gider) ve bu tutarlar hesap döneminin son günü itibarıyla dağıtılmış kâr payı kabul edilir — yani hem gider reddi hem de kâr payı üzerinden stopaj riski birlikte doğar. Kanun bazı borçlanmaları bu hesaplamanın dışında tutar; örneğin bankacılık mevzuatına göre faaliyet gösteren bankalardan yapılan borçlanmalar veya ortağın üçüncü kişilerden temin edip aynı şartlarla şirkete aktardığı krediler örtülü sermaye sayılmaz. Ana faaliyeti finansman olan ortak banka/kredi kurumlarından yapılan borçlanmalar ise oranın hesabında %50 oranında dikkate alınır.
Öz sermayenin üç katı sınırı ve istisna hâller kanunda değişebilir; işlem öncesi güncel KVK md. 12 ve 13 metnini kontrol etmenizi öneririz.
Belgelendirme ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Yazılı sözleşme yapın. Ortak ile şirket arasındaki borç ilişkisini tutar, vade ve faiz oranını belirten bir ortaklar cari hesap sözleşmesi ile belgelemek, hem taraflar hem vergi incelemesi açısından ispat kolaylığı sağlar.
- Adatı düzenli hesaplayın. Dönem içinde bakiye sık değişiyorsa faiz, gün bazında ağırlıklı ortalama (adat) yöntemiyle hesaplanmalı ve dönem sonunu beklemeden kayıtlara yansıtılmalıdır.
- Kasa hesabına dikkat edin. Ortağın parayı doğrudan şirket kasasından nakit çekmesi, uygulamada vergi incelemelerinde en sık sorgulanan noktalardan biridir; mümkün olduğunca banka üzerinden hareket edin.
- 331 hesabı da göz önünde bulundurun. Adat/faiz incelemelerinde bazen sadece 131 hesap (ortaktan alacak) dikkate alınıp, aynı ortağın başka bir tarihte şirkete verdiği borç (331 hesap) göz ardı edilebiliyor; oysa değerleme net bakiye üzerinden yapılmalıdır.
Sonuç
Ortaklar cari hesabı, şirket ile ortak arasındaki para hareketlerinin şeffaf şekilde izlenmesini sağlayan temel bir muhasebe aracıdır. Ancak bu hareketler faizsiz ya da emsaline uygun olmayan koşullarda uzun süre açık bırakılırsa, şirket açısından hem örtülü kazanç dağıtımı hem de örtülü sermaye riski doğurabilir. Faiz tahakkukunu düzenli yapmak, sözleşmeyle belgelemek ve bakiyeleri öz sermaye ile kıyaslamak, bu riskleri önemli ölçüde azaltır.
Paramset ile ortaklar cari hesabı hareketlerinizi tek ekrandan takip edebilir, adat faizi hesaplamalarınızı ve ilgili faturalarınızı düzenli olarak kayıt altına alabilirsiniz.
